Saskia Gubbels:

• ‘De Brug’, een animatie over de gevolgen van een conflictscheiding voor een kind van Sterk Huis. Goed in beeld gebracht hoe kinderen zich aanpassen omdat dit voor hen de beste oplossing is.

• Villa Pinedo Forum: met selectie ‘school’. Vragen van kinderen en antwoorden van jongvolwassenen van gescheiden ouders over dit onderwerp komen naar voren. De rest van de site heeft ook nuttige informatie waaronder een brief aan leraren en leraressen.

Oog voor de thuissituatie

De Zeeuw: ‘Vergeet ook niet dat veel van deze kinderen getuige zijn geweest van huiselijk geweld. Dat is even traumatiserend dan zelf geweld ondergaan. Bijna de helft van de kinderen heeft een verhoogd risico op PTSS.’ 

Kinderen voelen zich soms schuldig of verantwoordelijk voor de ruzies thuis de ouders, ziet Gubbels: ‘Dan kun je uitleggen dat het niet hun schuld is. De ruzies gaan vaak over de kinderen, dus het is niet gek dat kinderen denken dat ze ook een aandeel hebben in het conflict.’

Een bekende valkuil voor professionals is om mogelijke oplossingen aan te dragen. De Zeeuw: ‘Zodra je kinderen gaat adviseren over de conflicten tussen hun ouders, maak je ze ook weer verantwoordelijk en dat wil je juist niet doen.’ Kinderen verwachten ook geen oplossingen van een leerkracht, vult Gubbels aan. ‘Kinderen zitten vaak al lang in deze situatie en zijn heel realistisch. Ze weten dat dit morgen niet overgaat. Ze zijn vaak emotioneel al een stuk verder dan leeftijdgenoten. Ze willen eigenlijk dat alles zo normaal mogelijk is op school en dat er iemand is, die hen ziet en begrijpt. Dat is waar je als professional in het onderwijs en opvang echt van waarde kan zijn voor een kind.’

Gubbels ziet dat professionals in onderwijs en opvang zoeken naar antwoorden en handvatten voor afwijkend gedrag bij kinderen. ‘Ik weet dat er al veel gevraagd wordt van leerkrachten, maar wanneer er sprake is van een heftige scheiding thuis, dan heeft een diagnose van het kind misschien niet zoveel zin? Dan is dat onhandelbare gedrag een manier om met situatie om te gaan.’

Luisteren zonder oordeel

Sommige kinderen vertellen zelf aan de groepskracht wat er thuis allemaal speelt. Zij willen hun verhaal kwijt. De Zeeuw: ‘En dat is precies wat leerkrachten of medewerkers in de kinderopvang kunnen doen. Luisteren. Oprecht, zonder oordeel. Stel open vragen.’ De kunst van het luisteren is volgens haar vaak een onderschatte vaardigheid.

Maar waar het ene kind graag wil praten, trekt het andere kind zich juist terug, wordt stil of wil bijvoorbeeld alleen maar gamen. De reacties op een ingrijpende ervaring zoals een complexe scheiding zijn heel verschillend. ‘Er zijn kinderen die gaan bemiddelen tussen ouders, die beide kanten wel begrijpen. Er zijn ook kinderen die gaan “meevechten”’, ziet ze. ‘Ze worden heel boos op één ouder, of boos op iedereen, agressief buiten huis.’

de kunst van het luisteren is een onderschatte vaardigheid

Oudergesprekken

Hoog in de stress

Luister, kijk of lees tips

Elisabeth De Zeeuw:

• Ik voel me thuis in twee huizen van Ben Furman nodigt kinderen tussen 4 en 10 jaar uit om te tekenen, schrijven en plakken over verschillen in het wonen bij de ene en de andere ouder. Dat kan zelfstandig of samen met ouders, waarbij ouders kunnen helpen overzicht te krijgen en spanningen te verlagen.

• Een klassieker inmiddels, maar dit prachtige prentenboek blijft aansprekend: ‘Kamil de groene kameleon.’ Eveneens een boek voor de jongere kinderen, geschreven door onze oud-collega van “Kinderen uit de Knel”, Daniëlle Steggink.

• Der Kleine und das Biest, een geweldige korte film-tip, uitgaand van de beleving van een kind, weliswaar Duitstalig, maar uitstekend te begrijpen zonder taal.

Gubbels: ‘We moeten niet vergeten dat bij vijftig procent van de complexe scheidingen er huiselijk geweld plaats heeft gevonden of nog plaats vindt. Dat is heel heftig. En als die machtsverhouding zo scheef zit, dan moet je vooral niet met elkaar aan tafel gaan zitten.’ Het is volgens de professionals daarom belangrijk om de keuze aan ouders te laten. Komen ze samen of liever apart naar het oudergesprek? De Zeeuw voegt toe: ‘Als je alleen maar contact hebt met één ouder, is het goed om actief de andere ouder ook uit te nodigen. Zodat je alle waarheden kent. Het is goed om te weten hoe het thuis gaat.’

Een bekend dilemma uit de praktijk zijn de oudergesprekken of ouderavonden. De Zeeuw: ‘Veel scholen willen dat ouders - ook als ze gescheiden zijn - samen op gesprek komen en leggen daar ook veel nadruk op. Maar met ouders die in een enorme strijd zijn verwikkeld, heeft zo’n gesprek weinig zin. Ze zijn dan toch vooral met zichzelf bezig.’

Ouders die in scheiding liggen, proberen vaak iedereen in de omgeving mee te nemen in hun kant van het verhaal. Ook professionals in kinderopvang en onderwijs krijgen daar mee te maken en worden ongewild soms in een conflict getrokken. De Zeeuw: ‘Het helpt niet om tegen ouders te zeggen dat ze “in belang van de kinderen” moeten ophouden met ruzie maken. Dat is een veelgemaakte fout. Maar ouders voelen zich al heel machteloos.

Ze willen graag dat de ruzie stopt, maar dat kan niet door die ander, klinkt het dan. Het ligt niet aan mij. De stress wordt dan meteen hoger.’ Bij ‘Kinderen uit de Knel’ ziet De Zeeuw vaak ouders die al een heel traject met mediatie, hulpverleners en rechtszaken achter de rug hebben. ‘Ouders die bij ons komen hopen eigenlijk altijd dat wij de andere ouder gaan veranderen. Maar ons uitgangspunt is: wat kun jij zelf of met hulp van je sociale netwerk, doen om de spanning voor je kind te verlagen? Ook als de ander niet gaat veranderen?’

Gubbels knikt. Juist leerkrachten en leiders in het onderwijs en kinderopvang mogen zich blijven richten op wat het kind nodig heeft, benadrukt ze. ‘Het gaat uiteindelijk toch over opvoeden. Hoe zou je dit voor je kind nu het beste kunnen oplossen? Dat is de draai die je wilt maken. Hiervoor is het handig om te weten hoe je ouders, die in een overlevingsreactie zitten, het beste kunt benaderen.’ Makkelijker gezegd dan gedaan. Emoties kunnen hoog oplopen. Gubbels: ‘Je kunt ouders natuurlijk wel aanspreken op hun gedrag. Agressie wordt niet geaccepteerd. Daarover kun je duidelijke grenzen stellen.’

Saskia Gubbels en Elisabeth de Zeeuw zitten vol met verhalen. Over partners die uit onmacht ruzie blijven maken, over kinderen die al te vroeg volwassen moeten worden, over huiselijk geweld. Dagelijks hebben ze te maken met de gevolgen van de soms eindeloze strijd tussen ouders en proberen ze de schade voor betrokken kinderen te beperken. GZ-psycholoog De Zeeuw geeft ‘Kinderen uit de Knel’, een therapeutisch programma voor ouders én kinderen. Gubbels ondersteunt gemeenten en professionals en biedt de landelijke ‘Online Ouderbijeenkomsten over Scheiden en Opgroeien’ voor ouders en geïnteresseerde professionals.

Jaarlijks krijgen ruim 85.000 kinderen in Nederland te maken met een scheiding, ruim 10 tot 20 procent mondt uit in een zogeheten ‘complexe scheiding’, met alle gevolgen van dien. Gemeenten bieden om escalatie te voorkomen ook steeds vaker ‘eerste hulp bij scheidingen’.

Een vader die z’n kind op de opvang komt halen. Hij is woedend om dat zijn ex allemaal nieuwe spullen heeft gekocht en hij maar moet betalen. Hij heeft er genoeg van. Z’n zoontje weigert mee te gaan met de tierende vader. Gubbels: ‘Tsja, wat moet je dan? Ik begrijp heel goed dat leerkrachten of leiders in de kinderopvang soms echt onthand zijn. De kunst is toch om je op het kind te blijven richten.’

‘Papa is heel boos op mama’. Kinderen die op school of opvang vertellen over ouders die uit elkaar gaan. Een moeder die haar partner voortdurend zwart maakt op het schoolplein, een vader die weigert naar een ouderavond te komen wanneer zijn ex-partner daar ook is? Herkenbare situaties voor professionals in onderwijs en kinderopvang. Hoe ga je om met complexe scheidingen? Elisabeth de Zeeuw en Saskia Gubbels delen inzichten en tips.

‘Papa en mama zijn boos op elkaar’

Als de school of opvang het strijdtoneel wordt van een complexe scheiding